خانه 2 جاذبه های گردشگری 2 آذربایجان غربی 2 جاذبه های گردشگری ایران :آذربایجان غربی

جاذبه های گردشگری ایران :آذربایجان غربی

استان آذربایجان غربی

 

 

 

نام استان: آذربایجان غربی (West Azarbaijan)

 

مرکز استان: ارومیه

 

موقعیت جغرافیایی استان:

 

عرض جغرافیایی: بین 35 درجه و 58 دقیقه تا 39 درجه و 46 دقیقه عرض شمالی

 

طول جغرافیایی: 44 درجه و 3 دقیقه تا 47 درجه و 23 دقیقه طول شرقی

 

موقعیت نسبی استان: واقع در شمال غرب ایران

 

همسایگان استان:

 

شمال و شمال شرق: کشورهای ارمنستان و جمـــــهوری نخجــــــــوان

 

غرب: کشورهای ترکیه و بخشی از عراق

 

جنوب: استان کردستان

 

شرق: استان‌های آذربایجان شرقی و زنجان

 

مساحت استان: حدود 43660 کیلومتر مربع (با احتساب دریاچه ارومیه)

 

تعداد شهرستان‌ها: 17

 

نام شهرستان‌ها: ارومیه، اشنویه، بوکان، پلدشت، پیرانشهر، تکاب، چالدران، چایپاره،

خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، شوط، ماکو، مهاباد، میاندوآب و نقده

 

جمعیت استان: 3080576 نفر

 

فاصله مرکز استان تا تهران: 907 کیلومتر

 

وجه تسمیه استان آذربایجان غربی

نام آذربایجان از حدود 2400 سال پیش از مشهورترین نام‌های جغرافیایی ایران بود که در هر دوره با حوادث مهم تاریخی توأم بوده است.

در دوران حکومت داریوش سوم هخامنشی، والیِ این ایالت، «آتروپات» یا «آتورپات» نام داشت. پس از شکست داریوش سوم از اسکندر مقدونی، آتورپات از طرفداران اسکندر شد و بر حکومتِ مادِ کوچک باقی ماند. پس از اسکندر مقدونی آتورپات موفق شد دولتی در آن منطقه که بخشی از خاک ماد بود تشکیل دهد که یونانیان در آن نفوذی نداشته و در واقع این منطقه پناهگاهی برای آداب و سنن ایرانی در برابر تمدن و فرهنگ یونانی بود. دولت ماد کوچک سده‌ها برقرار بود و بازماندگان آتورپات بر آن سرزمین فرمانروایی می‌کردند و این سرزمین بعد به نام او «آتورپاتکان» معروف شد و پایتخت آن «کَنزَک» در جنوب تبریز کنونی بوده است. آتورپاتکان به معنی شهر یا سرزمین آذرباد می‌باشد. آتورپاتکان بتدریج تغییر کرد و آذرپادکان شد. چون در زبان مادها حرف «د» پس از «الف» به «ی» تبدیل می‌شده از این رو این واژه به آذرپایگان تبدیل گردید.

گویا در زبان آذری، حرف «پ» را مانند «ب» به زبان می‌آورده‌اند یعنی آذرپایگان را هم آذربایگان کرده‌اند و چون برای «گ» و «ج»، نخست در ایران دو لهجه در کار بوده گاهی آن را آذربایجان هم خوانده‌اند و گاهی نیز «ذ» را که بازمانده «د» بی‌نقطه نموده آذربایگان یا آدربایجان می‌گفته‌اند. احمد کسروی بر این باور بود که آذربایگان از همه نام‌ها درست‌تر است.

نام این استان با همۀ دگرگونی‌هایی که یافته است از نام خانواده آتورپات گرفته شده است که واژه ترکیبی پهلوی است و به زبان فارسیِ دری برابر «آذربد» به معنی نگاهدارنده آتش یا مسئول و خدمتگزار آتش است. زیرا آتشکدۀ آذرگشسب یا آتشِ مخصوص پادشاهان و ارتشتاران ایران در همان خطّه شعله می‌کشیده و والی ایالت (ساتراپ) آذربایجان، نگاهبان این آتش بوده است.

آذربادگان، آذربایگان و آذربایجان هر سه شکل در کتاب‌های فارسی معروف است. نام این استان در شاهنامۀ فردوسی آذربادگان، عنوان شده است. عرب‌ها آن را آذربیجان می‌خواندند. در کتاب‌های ارمنی، آذربایاقان و آذرباداقان هر دو نوشته شده است. آذربایجان به یونانی «ماتیِ‌نی» (Matieni) و نویسندگان یونانی «گازا» گفته‌اند.

عوارض جغرافیایی استان آذربایجان غربی

 

استان آذربایجان غربی یکی از مناطق کوهستانی کشور است. در این استان چین‌خوردگی‌های بزرگی وجود دارد که اکثر مراتع ییلاقی آذربایجان، در دامنه‌های این کوه‌ها قرار گرفته و در بعضی از آن‌ها معادن غنی وجود دارد.

رشته‌کوه‌های شمال غربی ایران در آذربایجان، ادامه رشته‌ کوه‌های قفقاز می‌باشند. این ارتفاعات توسط فرورفتگی‌های عمیقی از هم جدا می‌شوند. این کوه‌ها عبارتند از چند رشته متمایز که از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد یافته‌اند. شاخه‌های متعددی که از رشته‌های اصلی جدا شده‌اند، دره‌های کوهستانی و هامون‌های بسته‌ای به‌وجود می‌آورند که در یکی از آن‌ها دریاچه کوهستانی ارومیه قرار دارد و قسمت‌های دیگر جلگه‌های کوچک و بزرگی را تشکیل داده‌اند.

کوه‌های استان آذربایجان غربی

کوه‌های مهم استان آذربایجان غربی به شرح زیر است:

رشته‌ کوه‌های مرزی زاگرس: این کوه‌ها از کوه آتشفشانی آرارات یا کوه نوح که به ترکی «آغری داغ» نامیده می‌شود شروع شده و از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. این کوه‌ها مرز مشترک بین ایران، ترکیه و عراق را تشکیل می‌دهد.

ارتفاعات مرزی ایران در نواحی مختلف به نام‌های محلی نامیده می‌شوند و مهم‌ترین آن‌ها به شرح زیر است:

کوه‌های ماکو: در شهرستان ماکو، کوه‌های مرز ایران و ترکیه، دارای قلل مختلفی به اسامی «ساری چیچک» و «ساری چمن» می‌باشد که ارتفاع آن‌ها به ترتیب 2500 و 2700 متر است. کوه شکار به ارتفاع 3050 و چرگین به ارتفاع 3000 متر می‌باشد.

کوه‌های خوی: در شهرستان خوی، قله اورین و کوه‌های مرزی قطور به نام «سلطان سورا» و ارتفاعات «قوچ‌ داغ» و «گیربران» واقع‌اند. علاوه بر آن‌ها کوه چلّه‌خانه که به جهت اقامت چهل روزۀ شاه نعمت‌الله ولی به چلّه‌خانه مشهور شده و در این ناحیه است.

کوه‌های سلماس: در این شهرستان، کوه‌های مرزی به نام هراویل به ارتفاع 3409 متر قرار دارد.

کوه‌های ارومیه: در شهرستان ارومیه، ارتفاعات قوشچی در شمال و کوه‌های باستان در جنوب قرار دارند.

کوه‌های مهاباد: کوه «لندشیخان» به ارتفاع 2730 متر و کوه سرمستان به ارتفاع 1812 متر و کوه قیزقایان که مرز ایران و عراق را تشکیل می‌دهد در این شهرستان واقع‌اند.

 

غارهای استان آذربایجان غربی

غار سَهوَلان: غار سَهولان بعد از غار علیصدر همدان، دومین غار آبی ایران است که در روستایی به همین نام (سهولان) در 35 کیلومتری شمال شرقی شهر بوکان در استان آذربایجان غربی قرار دارد.

این غار که یکی از مهم‌ترین و کم‌نظیرترین غارهاى طبیعی کشور و از شگفت‌انگیزترین جلوه‌هاى طبیعت زیبای استان آذربایجان غربی می‌باشد، برای نخستین بار توسط ژاک دو مورگان (جهانگرد فرانسوی) در سال 1896 میلادی کشف شد و وی توانست تا عمق 200 متری آن را بپیماید. در سال 1350 خورشیدی نیز یک هیئت غارنورد از دانشگاه آکسفورد با تجهیزات کامل از این غار دیدن کردند.

غار آبی سهولان حدود 2 هکتار مساحت دارد که 300 متر از مسیر آبی و 250 متر از مسیر خشکی آن در سال 1379 خورشیدی جهت بازدید گردشگران مهیا شد. پیمایش این غار در بخش‌های آبی به وسیله قایق و در بخش‌های خشک به صورت پیاده انجام می‌گیرد. عمق آب در داخل این غار در برخی نقاط به 32 متر می‌‌رسد.

در بدو ورود به درون غار، بوی خفیف گوگرد همراه با رطوبت احساس می‌شود. هوای درون غار بسیار مرطوب و میزان آن از 70 تا 80 درصد متغیر است که در اثر این رطوبت بالا، بر روی سنگ‌ها و صخره‌ها، خزه‌های سبز و قهوه‌ای روییده‌اند و گاهی از بالای صخره‌ها، قطرات آب بر روی سطح آب می‌چکد. اختلاف دمای درون و بیرون غار بین 10 الی 15 درجه است.

غار سهولان

غار سهولان استان آذربایجان غربی

غار سهولان مهاباد

«سهولان» که در زبان کردی «Sehollan» تلفظ می‌شود، به معنی یخبندان است. البته مردم محل این غار «کونه کوتر» می‌خوانند که به معنای لانه کبوتر می‌باشد. دلیل این نامگذاری وجود تعداد زیادی لانه کبوتر درون غار است.

علاوه بر این، در زوایای تاریک و پنهان این غار، خفاش‌هایی زندگی می‌کنند.

به گفته کارشناسان، این غار از زمان‌های قدیم، مورد استفاده مردم بوده و در این رابطه، سفال‌هایی مربوط به دوره اشکانی و جام مسی ایلخانی کشف شده است. به گفته مردم روستای سهولان، در این غار گورهایی وجود داشته که به زمان حمله روس‌ها به منطقه و پناه گرفتن مردم به آنجا بازمی‌گردد.

این غار روزانه پذیراى حدود یک هزار گردشگر و مسافرى است که از اقصی نقاط کشور براى تماشای این پدیده طبیعی به مهاباد سفر می‌کنند. درون غار تاریک است که با کار گذاشتن صدها نورافکن، امکان دید فراهم شده است.

رودخانه‌های استان آذربایجان غربی

آب‌های حاصل از ذوب برف کوه‌های این استان به‌صورت رودخانه‌های متعددی در دره‌های منطقه جریان می‌یابد. به مناسبت شرایط زمین‌شناسی این استان، به جز قسمت کوچکی از آب‌های ناحیه جنوب غربی مهاباد که از طریق «زاب کوچک» به خلیج‌ فارس می‌رود، بقیه آب‌های روزمینی آذربایجان به دریاچه ارومیه و یا از طریق رودهای ارس و قزل اوزن به سوی دریاچه مازندران جاری می‌گردند.

در پیرامون ماکو چهار رودخانه اصلی جاری است که رودخانه‌های ساری سو، اواجیق و زنگمار به هم متصل گردیده به نام رودخانه زنگمار در محل عربلو وارد ارس می‌شود. رود قره‌سو از دامنه‌های شمال شرقی آرارات سرچشمه گرفته قبل از زنگمار و در غرب ناحیه پلدشت، به ارس می‌پیوندد.

در ناحیه خوی رودهای قطورچای، الندچای و آق‌چای وجود دارد که به آن‌ها آب چشمه‌های پر آب شاهانک و او اوغلی اضافه می‌گردد.

در ناحیه سلماس رودهای دیرعلی سو، زرین دره و زولا چای جریان دارند که به ترتیب از ارتفاعات مرزی هراویل، ساری چیچک و ساری داش سرچشمه می‌گیرند.

در ناحیه ارومیه رودهای نازلو چای، روضه چای، شهر چای (برده سو یا بکشلو چای)، بار اندوز چای قرار دارند.

رودخانه گدار در ناحیه نقده جاری است و از سه شعبه اصلی رود اشنویه، گدار و چم غلطیان تشکیل یافته است.

رودخانه مهاباد که از دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس سرچشمه می‌گیرد و دارای دو شعبه به نام رود دهبکو (شاخه اصلی) و بیطاس می‌باشد که نزدیک مهاباد به هم پیوسته رود مهاباد را تشکیل می‌دهند.

چشمه‌های استان آذربایجان غربی

استان آذربایجان غربی از لحاظ چشمه و آب‌های معدنی، بسیار غنی می‌باشد. برخی از آن‌ها به دریاچه ارومیه می‌ریزند و برخی نیز از خود دریاچه فوران می‌کنند. مهم‌ترین چشمه‌های استان آذربایجان غربی به شرح زیر می‌باشند:

چشمه قی‌نجه: این چشمه در 27 کیلومتری ارومیه و در 50 متری جاده ارومیه- سلماس واقع گردیده است. آب از دو نقطه خارج می‌گردد و در اطراف خود رسوبات آهکی به جای می‌گذارد.

چشمه زنبیل: این چشمه در 36 کیلومتری شمال شرقی ارومیه در دامنه شرقی کوه زنبیل قرار دارد. آب آن از دو نقطه خارج شده و رسوبات آهن در اطراف آن دیده می‌شود.

چشمه زندان سلیمان: این چشمه بین احمدآباد علیا و کوه زندان واقع شده است. این چشمه دارای دو مظهر (محل خروج) در جنوب زندان سلیمان می‌باشد که از آب آن‌ها در استخر طبیعی استفاده می‌کنند. آب این چشمه در درمان بیماری‌های مجاری تنفسی، روماتیسم‌ها و بیماری‌های پوستی مفید است.

چشه رازی: روستای رازی در 6 کیلومتری بخش قطور در شهرستان خوی قرار دارد. مظهر چشمه در یک کیلومتری جاده در این ناحیه واقع شده است. آب همراه با گاز از زمین خارج می‌شود و در دامنه تپه‌ای جریان یافته و رسوب اُخرایی رنگ (قرمز مایل به قهوه‌ای) اکسید آهن از خود بر جای می‌گذارد.

چشمه کلوانس: این چشمه در شمال غربی خوی در 9 کیلومتری چشمه دسته دره واقع گردیده است. اطراف چشمه را رسوبات اخرایی رنگ اکسید آهن پوشانده است.

چشمه دسته دره: این چشمه در 29 کیلومتری شمال غربی خوی واقع است. آشامیدن آب‌ این چشمه در بیماری‌های گوارش، کبد، مجاری صفراوی، بیماری‌های معدی و روده‌ای و تغذیه مفید است. گاز کربنیک آن به هضم غذا کمک می‌کند. وجود آهن در این آب‌ها سبب ازدیاد تعداد گلبول‌های قرمز و مقدار هموگلوبین خون می‌شود و برای کم‌خونی مفید است.

چشمه قارنجه: این چشمه در 5 کیلومتری شمال غربی روستای قارنجه از زمین خارج می‌شود. مظهر آن در مجاورت رودخانه آق‌چای واقع گردیده است. خواص درمانی آب این چشمه نیز مانند چشمه دسته دره برای تغذیه مفید است.

چشمه خان: این چشمه در 24 کیلومتری جنوب غربی خوی قرار دارد. این چشمه در مجاورت بستر رود قطور به‌صورت آب و گاز با فشار از زمین خارج می‌گردد و به رودخانه می‌ریزد.

چشمه ویشلق: این چشمه در 12 کیلومتری شمال شرقی خوی در کنار جاده واقع است. آب این چشمه مُدر (افزایش‌دهنده ادرار)، دفع‌کننده فضولات و باعث ازدیاد ترشحات معده می‌گردد.

چشمه نوایی: در 9 کیلومتری جاده خوی- تبریز نزدیک روستای نوایی واقع است. خواص آب این چشمه مانند خواص چشمه ویشلق می‌باشد.

چشمه زارعان: در 4 کیلومتری غرب روستای زارعان که در 26 کیلومتری شمال خوی می‌باشد، واقع است. آب چشمه با فشار و گاز زیاد از زمین خارج می‌گردد.

چشمه بیلوار: در 21 کیلومتری شمال شرقی خوی در جنوب روستای بیلوار واقع است. از آب این چشمه به‌صورت آشامیدنی استفاده می‌شود.

چشمه صدقیان: در جنوب شرقی روستای صدیقان که در 8 کیلومتری سلماس واقع است از زمین خارج می‌شود.

چشمه میناس: در 16 کیلومتری جنوب شرقی سلماس در جاده سلماس- ارومیه پس از روستای میناس واقع است. آب از زمین همراه گاز خارج شده و در حوضچه بزرگ طبیعی جمع می‌گردد و سپس به اطراف نفوذ می‌کند. آب این چشمه در کار گوارش معده، کبد، پانکراس و روده مؤثر می‌باشد. گاز کربنیک موجود در آب به هضم غذا کمک می‌کند.

آبگرم باش کندی: در فاصله 6 کیلومتری جاده ماکو- بازرگان در کیلومتر 13 پس از عبور از کلیسای کندی و باش کندی از زمین خارج می‌شود. خروج آب در چند نقطه همراه گاز از زمین می‌باشد. از آب این چشمه به‌صورت استحمام برای تسکین درد استفاده می‌شود.

چشمه زی سو: در 6 کیلومتری کلیسای کندی واقع است. آب در حوضچه‌ای طبیعی از زمین خارج می‌شود و در دامنه تپه‌ای به سوی جریان آبی که از نزدیک چشمه می‌گذرد جاری می‌شود. اطراف چشمه را رسوبات اخرایی رنگ املاح آهن فرا گرفته است.

چشمه شاه آباد: آب این چشمه در 30 کیلومتری جنوب شرقی ماکو از زمین خارج می‌شود. آب همراه گاز فراوان در حوضچه‌ای که حاصل رسوب‌گذاری خود آب می‌باشد دیده می‌شود. اطراف حوضچه را رسوبات مُتوَرِق (لایه لایه) سفید و زرد رنگ کربناته پوشانده است. از آب آن به‌صورت استحمام برای تسکین دردها استفاده می‌شود.

سیه چشمه: این چشمه در جنوب غربی ماکو و در 50 کیلومتری کلیسای کندی واقع است. در اطراف نقاط خروج آب، رسوبات اخرایی اکسید آهن دیده می‌شود. آب این چشمه علاوه بر مؤثر بودن بر دستگاه گوارش، اثرات آرامش‌بخشی نیز دارد.

چشمه گراوان: چشمه گراوان یکی دیگر از چشمه‌های استان آذربایجان غربی است که در 2 کیلومتری شمال غربی شهر رَبَط و 12 کیلومتری شمال شرقی شهرستان سردشت قرار دارد.

آب این چشمه دارای املاح معدنی فراوانی است که در نتیجه جاری شدن آب و به جا ماندن املاح آن بر روی زمین، توده‌ای به شکل کوه با رنگ‌های زیبا ایجاد شده که هر سال بر حجم آن افزوده می‌شود و در حال حاضر نزدیک به 20 متر ارتفاع دارد.

آب این چشمه سرد و به علت شوری زیاد، غیر قابل آشامیدن است اما در درمان بیماری‌های پوستی مفید تشخیص داده شده است.

چشمه گراوان با نام‌های دیگری همچون «کانی گراوان» و «چشمه گراو» نیز شناخته می‌شود. «کانی» در لغت به معنی چشمه و «گراوان» به معنای آب سنگین و سخت می‌باشد که اشاره به وجود املاح آهکی موجود در آب دارد.

چشمه گراوان در استان آذربایجان غربی

رسوبات حاصل از چشمه گراوان استان آذربایجان غربی

دریاچه‌های استان آذربایجان غربی

دریاچه ارومیه: دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین و شورترین آبگیر دائمی آسیای غربی می‌باشد که از شمال به جنوب کشیده شده و مرز طبیعی میان دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی محسوب می‌شود.

نقشه هوایی دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه 130 کیلومتر طول، در پهن‌ترین نقطه 40 کیلومتر عرض و 1700 کیلومتر مربع مساحت دارد. عمیق‌ترین نقطه دریاچه 15 متر و عمق میانگین آن 5 متر می‌باشد. اگرچه در گذشته وسعت دریاچه بیش از این مقدار بوده به طوری که ژاک دومرگان در کتاب مطالعات جغرافیایی هیئت علمی فرانسه در ایران نوشته است: «سابقاً در عهدی که کوه‌های اطراف پوشیده از جنگل بوده‌اند، دریاچه ارومیه خیلی وسیع‌تر از روزگار ما بوده است. این دریاچه احتمالاً تا تبریز پیش می‌رفته است. در ارومیه، مراغه و میاندوآب آثار و بقایایش هنوز بر روی دامنه و تهیگاه‌های کوهستان‌ها وجود دارند. اما به علت از بین رفتن جنگل‌ها، چشمه‌ها خشکیده و دریاچه بخش مهمی از عظمت خود را از دست داده است. هنوز در شیروانشاهلی (سولدوز) نزدیک قادرچای یک دریاچه کوچک نمکی یافت می‌شود، که سابقاً با دریاچه بزرگ در ارتباط بوده و امروزه از آن خیلی دور است.»

دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه

آب و هوای محدوده دریاچه ارومیه در بعضی نقاط معتدل نسبتاً گرم و مالاریایی و در برخی نقاط خصوصاً در نواحی کوهستانی جزایر آن، مدیترانه‌ای معتدل تا خشک و استپی می‌باشد.

میانگین بارندگی سالانه دریاچه ارومیه، 400 تا 600 میلی‌متر و درجه حرارت آن از 17 درجه زیر صفر تا 36 درجه سانتی‌گراد متغیر است.

آب دریاچه ارومیه فوق اشباع از نمک است که همین وجود نمک و مواد معدنی بیش از حدّ در آب دریاچه، مانع از یخ زدن سطح آب در زمستان‌های سرد می‌شود و این ویژگی خاص سبب هجوم پرندگان آبزی مهاجر در فصل زمستان به این منطقه می‌گردد. البته غلظت آب دریاچه برحسب میزان بارندگی سالیانه تغییر می‌کند؛ هرچه میزان بارندگی بیشتر باشد، غلظت و شوری آب کمتر می‌شود. غلظت آب دریاچه به‌ طور متوسط حدود 300 گرم در لیتر است.

درباره علل شوری آب دریاچه ارومیه، باید از وجود سنگ‌های گچی و نمکی نئوژن در حوضه آبریز آن نام برد که مخصوصاً در بخش شمالی آن آغشته به نمک بوده و در چند نقطه گنبدهای نمکی، آن‌ها را قطع می‌کند. در کف دریاچه، چشمه‌هایی وجود دارد که آب آن‌ها درجه شوری آب دریاچه را پایین می‌آورند در مقابل رودهای شور نظیر تلخه‌رود نیز در افزایش شوری آن مؤثر هستند. در برخی از منابع تلخه‌رود عامل اصلی شوری دریاچه ارومیه معرفی شده است. از علل دیگر شوری دریاچه ارومیه، عامل تبخیر می‌باشد. طبق محاسبات انجام شده، میزان تبخیر سالانه از سطح دریاچه حدود 1.2 متر می‌باشد. این مقدار با توجه به عمق متوسط دریاچه که 5-6 متر می‌باشد، رقم بالایی است ازاین رو هر 5 سال یک بار، آب دریاچه ارومیه توسط تبخیر، تخلیه می‌شود در حالی که املاح آن در دریاچه باقی می‌ماند. با توجه به عمر دریاچه ارومیه (حدود 35 تا 40 هزار سال)، عامل تبخیر می‌تواند یکی از علل اصلی شور شدن دریاچه باشد. حجم بالای تبخیر آب سطح دریاچه حدود 154 مترمکعب در ثانیه برآورد شده است. بروز خشکسالی‌های پی در پی در دهه اخیر سبب کاهش جریانات رودخانه‌ای حوضه دریاچه شده کما این که احداث سد بر روی رودخانه‌های حوضه آبریز دریاچه ارومیه مزید بر علت شده است. در مجموع همه این عوامل سبب بالا رفتن غلظت نمک دریاچه ارومیه تا حد 400 گرم در لیتر شده است.

قلعه کاظم داشی در دریاچه ارومیه

نمک های پیرامون دریاچه ارومیه

دریاچه آب شور ارومیه

آب دریاچه ارومیه صاف و روشن است. در مواقع پرآبی به‌ ویژه هنگام وزش بادهای محلی، به ساحل رانده شده، گنداب و لجن تولید می‌گردد. این لجن از نظر پزشکی در درمان بیماری‌های پوستی و بیماری‌های زنان مفید تشخیص داده شده است. برای اولین بار در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم که بیمارستان صلیب سرخ شوروی در تهران گشایش یافت، از لجن ساحل دریاچه برای معالجه بیماران استفاده می‌کردند.

رودهایی که به دریاچه ارومیه می‌ریزند

حوضه آبریز دریاچه ارومیه 50892 کیلومتر مربع است که حدوداً 3% مساحت کل کشور را دربر می‌گیرد. در حوضه آبریز دریاچه ارومیه رودهای متعددی جریان دارند که عبارتند از:

1- تلخه رود یا آجی‌چای؛ در شمال تبریز از کوه‌های سالاوان و سهند سرچشمه گرفته نزدیک گوکان به دریاچه می‌ریزد.

2- مردی رود؛ از سهند سرچشمه می‌گیرد و از جانب شرق، شهرستان مراغه را مشروب ساخته و سپس به دریاچه می‌ریزد.

3- صوفی چای؛ از دامنه‌های جنوب غربی سهند سرچشمه گرفته، شهرهای مراغه و بناب را مشروب می‌کند و سپس وارد دریاچه می‌شود.

4- رود آذرشهر (دهخوارقان)؛ از سهند سرچشمه می‌گیرد و از جنوب آذرشهر گذشته گوکان را مشروب می‌سازد و وارد دریاچه می‌شود.

5- زرینه‌رود (جغاتو یا جغاتی) از کوه‌های چهل چشمه کردستان سرچشمه یافته، از جنوب شاهین دژ و میاندوآب می‌گذرد و بزرگ‌ترین رودی است که به دریاچه ارومیه می‌ریزد. طول آن 240 کیلومتر و هنگام رسیدن به دریاچه دلتایی تشکیل می‌دهد که پهنای آن بیش از 10 کیلومتر است.

6- قادر رود، رود اورمیا و شهرچای؛ رودهایی هستند که از ارتفاعات کردستان سرچشمه گرفته و به دریاچه می‌ریزند.

7- زولو (زولا) رود؛ از ترکیه سرچشمه یافته، قسمتی از شهرستان سلماس را مشروب می‌کند و در شمال کنگرلو به دریاچه وارد می‌شود.

8- نازلو چای؛ از ترکیه سرچشمه گرفته، قسمتی از آن خط مرزی بین ایران و ترکیه را تشکیل می‌دهد و به‌ صورت دو شعبه مجزا وارد دریاچه می‌شود.

9- سیمینه‌رود یا تاتااو؛ از کوه‌های سقز و بانه سرچشمه گرفته پس از عبور از ساوجبلاغ مکری به دریاچه می‌ریزد.

10- باراندوز چای؛ از ارتفاعات مرزی جمال‌الدین سرچشمه گرفته، به سوی شمال جاری می‌شود، از روستای باراندوز گذشته در حیران وارد دریاچه ارومیه می‌شود.

پوشش  گیاهی دریاچه ارومیه

با توجه به متنوع بودن جزایر دریاچه ارومیه و عدم وجود اطلاعات کافی در مورد پوشش گیاهی آنان، جزیره قویون داغی (کبودان) به‌ عنوان نمونه برای بررسی اجمالی موقعیت گیاهی ناحیه انتخاب می‌گردد:

سیمای گیاهی جزیره کبودان استپی می‌باشد. در قسمت‌های نیمه‌جنگلی کبودان، پسته وحشی (بُنه) همراه با درختچه‌هایی نظیر بادام وحشی، ارس کوهی، خوشک، بادام کوهی و گوجه وحشی در بستری از بوته‌های کوتاه و علفی پراکنده‌اند. پوشش سطحی خاک را ترکیبی از بوته‌های کوتاه، گیاهان علفی و گندمیان وحشی تشکیل می‌دهند که از تنوع خاصی برخوردار بوده و در آن انواع گیاهان اقلیم‌های مختلف فلات مرکزی ایران از قبیل اقلیم خشک جلگه‌ای، ارتفاعات خشک و نیمه‌ خشک به چشم می‌خورد. در این جزیره گیاهانی نظیر دم اسبی، مرغ، علف گوسفندی و جو وحشی نیز دیده می‌شود. از میان گیاهان بوته‌ای کوتاه می‌توان درمنه، ریش بزه، انواع گون، جارو و کلاه میرحسن را نام برد. گیاهان علفی تنوع بیشتری دارند که در بین آن‌ها گل‌های وحشی ارتفاعات نیمه‌ خشک نظیر قدومه، بومادران، میخک وحشی و آلاله وحشی فراوان بوده و در فصل بهار به این جزیره زیبایی خاصی می‌دهد.

پوشش جانوری دریاچه ارومیه

در دریاچه ارومیه به سبب شوری فوق‌العاده و وجود املاح زیاد، ماهیان و دیگر موجودات آبزی زیست نمی‌کنند. فقط نوعی میگو و نوعی خرچنگ به طول 2 سانتی‌متر به مقدار زیاد وجود دارند. در اعماق دریاچه نیز نوعی جلبک کبود به مقدار زیاد روی سنگ‌های دریاچه می‌روید.

پرندگان بارزترین و باارزش‌ترین نشانه‌های حیات در دریاچه ارومیه به‌ شمار می‌آیند. پرواز دسته‌جمعی فلامینگوها، پلیکان‌ها، تنجه‌ها و کاکایی‌ها در این دریاچه از بدیع‌ترین دیدنی‌های طبیعت ایران است.

پرندگان مهاجر دریاچه ارومیه

در بهار و تابستان، دریاچه ارومیه تبدیل به بزرگ‌ترین مرکز زاد و ولد برخی از پرندگان از جمله فلامینگو (مرغ آتشی)، پلیکان سفید (مرغ سقا)،  تنجه یا بادکوبه‌ای می‌گردد. از دیگر پرندگان این منطقه کاکایی نقره‌ای، کاکایی صورتی، آنقوت و کفچه نوک نیز در جزایر مختلف تولید مثل می‌کنند. کاکایی نقره‌ای نقش مهمی در کنترل فلامینگوها و پلیکان‌ها بازی می‌کند. به این صورت که یکی از منابع تغذیه کاکایی نقره‌ای، تخم و جوجه فلامینگوها و پلیکان‌هاست که در جلوگیری از افزایش بیش از حدّ جمعیت این پرندگان مؤثر هستند.

علاوه بر سطح دریاچه و جزایر آن، در حاشیه‌ها (به‌ خصوص حاشیه‌های جنوبی)، نیزارها و تالاب‌های آب شیرین فراوان است که آب آن‌ها از چشمه‌ها و یا رودهای موجود تأمین می‌گردد. این تالاب‌ها میزبان گروه دیگری از پرندگان نظیر غاز پا خاکستری، کله سبز، نوک پهن، اردک سر حنایی و اردک سفید بوده است.

در جزایر این دریاچه به‌ ویژه قویون داغی (کبودان)، موش صحرایی، قوچ و میش وحشی، پلنگ و حیوانات دیگر فراوان وجود دارد.

قوچ و میش ارمنی اولین بار در سال‌های 1274 تا 1285 خورشیدی در این جزیره رها گردید و به مرور زمان با توجه به وجود منابع غذایی غنی و آرامش جزیره، بر میزان جمعیت آن‌ها افزوده شد. در زمان جنگ جهانی دوم به دلایل مختلف از جمله شکار بی‌رویه جمعیت آنان رو به کاهش گذاشت.

سازمان حفاظت محیط زیست، پس از اعلام حفاظت از دریاچه و جزایر آن و بعد از اجرای قانون شکار و صید، تعدادی قوچ و میش برای بار دوم به جزیره کبودان گسیل داشت. اولین سرشماری از جمعیت قوچ و میش در سال 1349 خورشیدی انجام گرفت که تعداد آن بالغ بر 2500 رأس تخمین زده شد.

در اواخر سال 1350 و اوایل سال 1351 خورشیدی جهت ایجاد تعادل بین جمعیت قوچ و میش جزیره نسبت به منابع غذایی زیستگاه و بهبود نسل آن‌ها، سازمان حفاظت محیط زیست دو قلاده پلنگ نر و ماده در جزیره رها نمود.

جزایر دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه دارای 102 جزیره و صخره‌های سنگی می‌باشد که از جزایر معروف آن می‌توان از جزیره اسلامی (شاهی)، قویون داغی (کبودان)، اِشَک داغی (کوه خر)، اسپیر، آروز داغ و دوقوز لار (نُه‌ گانه) نام برد. در این میان تمام جزایر دریاچه ارومیه غیرمسکونی بوده و فقط جزیره اسلامی (شاهی) مسکونی است. جزیره قویون (یا گویون) داغی (کوه گوسفند) بزرگ‌ترین جزیره این دریاچه محسوب می‌شود که 9 کیلومتر طول و 4 کیلومتر عرض دارد و تنها جزیره‌ای است که تمام سال آب شیرین دارد. البته جزایر اِشَک داغی و اسپیر و آروز نیز در بعضی از فصول سال‌های پرآبی، آب شیرین دارند.

بنادر دریاچه ارومیه

در دریاچه ارومیه کشتیرانی انجام می‌گیرد و بنادر آن عبارتند از شرفخانا (شرفخانه)، گلمانخانا (گلمانخانه)، حیدرآباد، رحمانلو (بندر نظامی) و دانالو که شرفخانا (شرفخانه) و گلمانخانا (گلمانخانه)؛ بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بندرهای این دریاچه محسوب می‌شوند.

وجه تسمیه دریاچه ارومیه

نام این دریاچه در اوستا «چه‌ئچست» (Caecest) در کتاب پهلوی، «چه‌چست» (Cecast) که واژه‌ای یونانی به‌نظر می‌رسد نوشته شده و در شاهنامه فردوسی این کلمه به‌صورت «خنجست» آمده است.

حمدالله مستوفی در کتاب نزهه القلوب نام این دریاچه را چیچیست نوشته است. در زمان حکومت آشوری‌ها و مادی‌ها، از این دریاچه با نام «ریما» یا «دریای افول خورشید» یاد شده‌ است.

ژاک دومرگان نام این دریاچه را «اورمیه» و از قول استرابون «اِپائوتا» و از قول پطلمه، «ماریتانه لمینه» ذکر کرده است. در برخی منابع از جمله مسالک و ممالک اثر استخری نام شهر و دریاچه به صورت «اورمیه» آمده است. نام ارومیه نامی است که آشوریان به آن داده‌اند. اور در زبان آشوری به معنای شهر است مانند اورشلیم (به معنای شهر آشتی) و میه به معنای آب است (هم‌ریشه با ماء در زبان عربی)، بنابراین اورمیه یا ارومیه به معنی شهر آب است. در دوران پهلوی به مناسبت پادشاهی رضاشاه پهلوی، به این دریاچه نام رضائیه داده شد.

عواملی که سبب بحرانی شدن وضعیت دریاچه ارومیه شده است

بزرگراه شهید کلانتری بر روی دریاچه ارومیه به منظور سهولت ارتباط بین شهرهای ارومیه و تبریز احداث شده است. در احداث این پل از یکی از الگوهای موفق پلی در دریاچه نمک آمریکا استفاده شده است. این دریاچه که از بسیاری از جهات شبیه دریاچه ارومیه است، در ایالت یوتا در آمریکا قرار دارد. این دریاچه دارای تناسب ابعادی برابر با دریاچه ارومیه ولی اندکی کوچک‌تر می‌باشد و از لحاظ عمق و غلظت نمک و جانداران نیز شبیه دریاچه ارومیه است و جالب این که در آن دریاچه هم رودخانه‌ها اغلب به قسمت جنوبی دریاچه می‌ریزند. حذف گردنه‌های خطرناک در جاده پرفراز و نشیب تبریز- ارومیه علاوه بر کاهش زمان سفر، ایمنی و آسایش مسافران را فراهم می‌سازد. احداث پل بر روی دریاچه، مسافت تبریز تا ارومیه را حدود 114 کیلومتر کوتاه‌تر کرده است. اما احداث بزرگراه شهید کلانتری سبب افزایش سطح آب دریاچه در بخش جنوبی و زیر آب رفتن دشت‌های جنوبی دریاچه و کاهش شوری آب در این قسمت و افزایش غلظت نمک در بخش شمالی شده است. احداث جاده میان گذر، اثرات سوئی بر اکوسیستم دریاچه و ضرر و زیان هنگفت اقتصادی بر جای نهاده است. در حال حاضر، غلظت نمک در دو نیمه دریاچه تغییر کرده است و عدم توازن آب ورودی و تبخیر در دو قسمت، نیمه شمالی دریاچه را در معرض خشک شدن قرار داده است. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که احداث جاده مذکور تغییراتی در روند فرایند رسوب‌گذاری عادی ایجاد کرده است به طوری که گردش و پراکنش رسوبات پس از برخورد به بدنه‌های این جاده تغییر کرده است.

بزرگراه شهید کلانتری روی دریاچه ارومیه

به دلایل مختلف از جمله کم آبی، برداشت بی‌رویه آب از منابع زیرزمینی، احداث چندین سد بر روی رودخانه‌های ورودی و نیز تغییرات اکوسیستم ناشی از احداث جاده طی چندین سال گذشته، حدود 50 درصد از سطح دریاچه به شوره‌زار تبدیل شده و شوری آب نیز به شدت افزایش یافته است.

خشک شدن دریاچه ارومیه

افزایش شوری آب باعث از بین رفتن آب بدن آرتمیا (نوعی سخت‌پوست ساکن در دریاچه) شده و خطر انقراض این جاندار را در پی خواهد داشت. همچنین تغییر گردش آب باعث انباشت تخم آرتمیا در یک محدوده خاص شده و درصدی از تخم‌ها از بین می‌روند. از سوی دیگر با توجه به این که آرتمیا غذای اصلی پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو و پلیکان است، باعث تغییراتی در روند مهاجرت این پرندگان و بر هم خوردن اکوسیستم منطقه می‌شود.

دریاچه مارمیشو: دریاچه مارمیشو یکی از دریاچه‌های استان آذربایجان غربی است که در 45 کیلومتری غرب ارومیه و در میان ارتفاعات مرز ایران و ترکیه قرار دارد.

این دریاچه که از چشمه‌های طبیعی و نزولات جوی تغذیه می‌شود، 5 هکتار مساحت و 50 تا 60 متر ژرفا دارد.

طبیعت پیرامون دریاچه مارمیشو به دلیل وجود چشم‌اندازهای کوهستانی، جنگلی و آبی، یکی از زیباترین مناظر طبیعی کشور است. در این منطقه انواع درختان جنگلی از جمله گردو، بلوط، بنه، عناب، گلابی، زالزالک، بادام و صنوبر دیده می‌شوند. درختان بید دور تا دور دریاچه را فراگرفته‌اند و یک حصار طبیعی به وجود آورده‌اند. این منطقه به دلیل وجود گیاهان متنوع، برای پرورش زنبور عسل بسیار مناسب است و عسل آن بسیار مرغوب بوده و عطری از گل‌های وحشی در خود دارد. از گونه‌های گیاهی این منطقه می‌توان از گزنه، زنبق، لاله کوهی، شیرین بیان، پیاز کوهی، کاسنی، خارشتر، بومادران، آویشن، کنگر و … نام برد.

دریاچه مارمیشو در آذربایجان غربی

دریاچه مارمیشو زیستگاه انواع آبزیان از جمله ماهی قزل آلا بوده و محیط آرام آن، محل مناسبی برای صید ماهی می‌باشد.

گفته می‌شود این دریاچه، نام خود را از نام رهبر مسیحیان ساکن منطقه به نام بنیامین مارشیمون گرفته که در سال 1200 خورشیدی در این منطقه می‌زیست و در سال 1296 به دست اسماعیل آقاسمکو به قتل رسید.

چمن متحرک: چمن متحرک که در زبان مردم منطقه «چملی گول» خوانده می‌شود، یک دریاچه‌ (آبگیر) است که در نزدیکی روستای بدرلو در 15 کیلومتری شمال شرقی شهر تکاب قرار دارد.

در وسط و پیرامون این آبگیر، جزیره‌ای پوشیده از چمن و نیزار وجود دارد که با وزش باد و جریان هوا، به جهات مختلف تغییر مسیر می‌دهند و همین امر سبب شده تا جزیره متحرک به نظر آید. ارتفاع پوشش گیاهی این جزیره، گاهی به 2 متر می‌رسد.

چمن متحرک در آذربایجان غربی

چمن متحرک در تکاب

وجود مرغابی‌های وحشی در اطراف این چمنزار، جلوه و زیبایی خاصی را پدید می‌آورد.

ویژگی‌های اقلیمی استان آذربایجان غربی

 

استان آذربایجان غربی گرچه تحت تأثیر جریان‌های مرطوب اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه قرار می‌گیرد، ولی در برخی از ماه‌های زمستان، توده‌های هوای سرد از سوی روسیه به این طرف کشیده می‌شود که در کاهش دمای هوای این استان تأثیر دارد. استان آذربایجان غربی دارای زمستان‌های بسیار سرد است، از این رو در بیشتر زمستان‌ها، سرمای سختی این خطّه را فراگرفته و سبب ریزش برف‌های سنگین پیاپی می‌شود و خسارت‌هایی به محصولات کشاورزی و دامداری منطقه وارد می‌سازد.

علاوه بر جریان‌های مذکور، عوامل مهم دیگری در میزان دما و ریزش باران در این منطقه نقش دارند از جمله ارتفاع استان، جهت‌گیری ارتفاعات، وزش بادها و دوری از دریا.

آب و هوای این استان را می‌توان حدّفاصل آب و هوای سواحل دریای مازندران (معتدل خزری) و اقلیم نیمه‌خشک داخلی دانست.

در زمستان، کوه‌ها از ارتفاع 300 متر به بالا به زیر قشر ضخیمی از برف فرو می‌روند و قلل آن‌ها برف را تا سال بعد حفظ می‌کنند. دامنه‌های بین ارتفاعِ 1000 تا 2000 متر که به وسیله قلل سبز از بادهای سرد شمال محفوظند، به مقدار کافی باران دریافت می‌کنند. در این منطقه متوسط بارندگی سالیانه 300-400 میلی‌متر است. شهرستان خوی در شمال این استان با حدود 240 میلی‌متر  و شهرستان سردشت در جنوب استان با بیش از 900 میلی‌متر بارش سالیانه به ترتیب کمترین و بیشترین میزان بارش سالیانه را دارا هستند.

پوشش گیاهی استان آذربایجان غربی

 

منطقه آذربایجان پس از سواحل دریای مازندران، از مرطوب‌ترین قسمت‌های ایران است از همین رو نواحی عاری از پوشش گیاهی در آن کمتر دیده می‌شود. کوهستان‌های مرتفع در آذربایجان غربی هرچند باعث جلب رطوبت و خنکی هوا شده‌اند، ولی قسمتی از این ارتفاعات از جمله کوه‌های شمالی استان، صخره‌ای و کم گیاه می‌باشند.

در آذربایجان غربی مخصوصاً کناره‌های غربی و شمال غربی دریاچه ارومیه، گیاه خارشتر که گیاه مناطق خشک و کویری می‌باشد می‌روید. این گیاه برای خوراک دام و مصارف دیگر جمع‌آوری می‌شود. گیاهان شیرین‌ بیان و آجی بیان نیز در اغلب نقاط کوهستانی آذربایجان می‌رویند و ریشه آن مورد استفاده طبی قرار می‌گیرد. از گیاهان معروف دارویی ناحیه سردشت یک نوع از شقایق وحشی توسط دکتر لاله‌زاری کشف گردیده که می‌توان با تبخیر هسته آن، دارویی برای مبارزه با اعتیاد به‌ دست آورد. خصوصیت این دارو در کنگره جهانی داروشناسی تأیید شده و به نام گیاه «آریا» به ثبت رسیده است. اسفند (اسپند) از گیاهان شایع این استان است که به‌ خصوص در اراضی پست و پیرامون روستاها می‌روید. در برخی نقاط آذربایجان گیاه حنظل به‌ صورت بوته‌های سبز و پرعرض و طول و مسطح جلب نظر می‌کند که البته ارزش چندانی ندارد.

فرفیون یا شیر سگ که گیاه سمّی و بی‌مصرف است در اغلب نقاط مرتفع آذربایجان دیده می‌شود. گیاهان دیگری چون گُلِ ماهور، تعداد بسیاری از گیاهان خانواده نعناعیان، زنبق، جگن در نقاط مختلف استان دیده می‌شود. گیاه شوران در پیرامون دریاچه ارومیه مخصوصاً قسمت غرب و جنوب غربی آن به‌ طور خودرو فراوان دیده می‌شود. انواع گون در اغلب کوهستان‌های آذربایجان وجود دارد و در بعضی نقاط مخصوصاً در قسمت‌های مرزی ارومیه از آن کتیرا استخراج می‌کنند. یوشان یا درمنه که به مصرف خوراک دام و سوخت می‌رسد و دارای ماده طبی سانتونین می‌باشد، از دیگر گیاهان این استان است.

جنگل‌های استان آذربایجان غربی

جنگل‌های این استان به‌طور عمده روی کوه‌های نوار مرزی ایران و عراق قرار دارد و مهم‌ترین آن‌ها جنگل سردشت می‌باشد. این جنگل‌ها دنباله جنگل‌های غرب ایران است و هرچه به شمال می‌رویم تُنُک‌تر می‌شود و پس از مسافتی از صورت جنگل‌های انبوه خارج شده و گروه‌های خیلی پراکنده و تنکی روی نوار مرزی و برخی نقاط دیگر تشکیل می‌دهد که اغلب مورد تخریب انسان و دام قرار گرفته‌اند و آثار این جنگل‌ها را تا شهرستان خوی می‌توان دید. بنابراین می‌توان گفت که جنگل‌های شمال ایران پس از ورود به آذربایجان شرقی، با انقطاعی تقریباً مختصر، شمال این استان را می‌پیماید و سپس با انقطاعی بزرگ در آذربایجان غربی پیش می‌رود و در آنجا به سوی جنوب تغییر جهت می‌دهد و بالاخره به جنگل‌های غرب ایران می‌پیوندد.

جنگل‌های سردشت در نقاط سهل‌الوصول و اطراف جاده‌ها اغلب قطع شده و گاهی به صورت بوته‌زار درآمده‌اند ولی در نقاط دوردست به‌ صورت جنگل‌های نسبتاً انبوه جلب نظر می‌کند. این جنگل‌ها از تیپ بلوط می‌باشد و حدود سه چهارم درخت‌های آن را بلوط و بقیه را درختان دیگر از قبیل ولیک، ستفز، گردو، کرکو، زبان گنجشک، سیاه آل، گلابی وحشی، توت سفید، گوجه، سماق، پسته و مقداری درختچه مانند شن، سیاهتلو و … تشکیل می‌دهد.

بهره‌برداری‌های زیان‌بار و تخریب جنگل‌ها طی سالیان اخیر موجب از بین رفن این منابع طبیعی شده است. این بهره‌برداری‌ها شامل قطع شاخ و برگ درختان برای تغذیه دام و سوخت، قطع درختان برای تیر و ستون خانه‌های روستایی و تبدیل زمین‌های جنگلی به زمین‌های زراعتی، زغال‌گیری از علل عمده نابودی جنگل‌ها بوده است.

از گیاهانی که پوشش نباتی زمین جنگل را تشکیل می‌دهند، گونه‌های زیر را می‌توان نام برد:

گون، تمشک، کاسنی، ختمی، کنگر وحشی، کاهو وحشی، شیرین بیان، بارهنگ، پیاز کوهی، گل ماهور، پنیرک، مقداری کمی ریواس، فرفیون، گزنه، گل گاوزبان، درمنه، بومادران، یونجه، خلر، یولاف، جو وحشی و … .

سازمان جنگلبانی در چند نقطه از آذربایجان غربی اقدام به ایجاد جنگل‌های مصنوعی کرده است که در شهرستان‌های مهاباد، ماکو، خوی، ارومیه و … به‌ صورت قطعات کوچک و بزرگ به‌ وجود آمده است.

مراتع استان آذربایجان غربی

آذربایجان غربی به واسطه رطوبت و باران نسبتاً زیاد، دارای مراتع مرغوب و فراوانی است و به همین جهت از نقاط مستعد دامپروری ایران و دارای انواع دام موجود در کشور می‌باشد. هر قدر به مرز غربی کشور نزدیک می‌شویم مراتع طبیعی بیشتر و مرغوب‌تر می‌شود.

مراتع طبیعی این استان اغلب ییلاقی است و مهم‌ترین آن‌ها در نوار مرزی بین ایران و ترکیه و ایران و عراق قرار دارد. مراتع نیمه مصنوعی به‌ صورت چمنزارهایی هستند که در پیرامون روستاها دیده می‌شوند.

مراتع گاومیشی بیشتر در پیرامون شهرهای ارومیه، خوی و سلماس دیده می‌شوند که به علت رطوبت زیاد اغلب به‌ صورت باتلاقی است و سطح آن معمولاً پوشیده از علف است.

پوشش جانوری استان آذربایجان غربی

 

در نواحی جنگلی و کوهستانی استان آذربایجان غربی، خرس، گرگ، خوک، روباه، خرگوش، موش و از پرندگان، اردک، غاز وحشی، قرقاول، مرغ وحشی و فاخته، از پرندگان مهاجر پلیکان سفید، فلامینگو، تنجه، کاکایی، مرغ ماهی‌خوار، انواع مرغابی، لاشخور، درنا، قو، لک‌لک، حواصیل، آنقوت در کنار رودها و دریاچه ارومیه دیده می‌شود. کبک نیز در دامنه‌ها و شیب‌های کوهستانی باز و سنگلاخی یافت می‌شود. این پرنده در میان بوته‌های کوتاه بین صخره‌ها آشیانه می‌سازد.

خارپشت اروپایی در این استان تا کرمانشاه زندگی می‌کند. این حیوان علاوه بر جنگل‌ها و بوته‌زارها، در مناطق کشاورزی نیز سکونت دارد. در ارتفاعات مهم منطقه کل و بز کوهی و در جزیره کبودان دریاچه ارومیه، قوچ، میش ارمنی و پلنگ وجود دارد. از جانوران خزنده، انواع سوسمار و مار در این استان وجود دارد. مارهای این منطقه از نوع سمّی و غیرسمّی هستند.

ویژگی‌های جمعیتی استان آذربایجان غربی

 

پیش از ورود و استقرار آریایی‌ها در سرزمین آذربایجان، نژادهای بومی در این منطقه زندگی می‌کردند. در نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسی، آثاری مربوط به عصر پارینه سنگی (حجر قدیم) در غارهای سلیمانیه و غارهای نزدیک بیستون و جنوب آذربایجان و دیگر نقاط به‌ دست آمده است. درباره جامعه آذربایجان غربی در عصر حجر و مس می‌توان از روی نتیجه حفاری‌های گوی تپه نزدیک ارومیه، کرانه غربی دریاچه ارومیه اظهارنظر کرد.

در هزاره دوم پیش از میلاد، پیشرفت‌های مهمی در تولیدات و زندگی اجتماعی مردم این سرزمین صورت گرفت. در آن زمان تولید مفرغ را کاملاً آموخته و چرخ کوزه‌گری در همه جا استفاده می‌شد و در شکل ظروف و تزئینات آن و دیگر مظاهر فرهنگ مادّی، تغییراتی پدید آمده بود به همین مناسبت، دانشمندان غربی حدس می‌زنند که در این دوره، مهاجرت‌هایی به‌ وقوع پیوسته است. اما به عقیده دیاکونوف، دلیلی برای نقل و انتقال‌های مهم توده‌های یک نژاد از نقطه‌ای به نقطه دیگر در دست نیست. از این رو می‌توان گفت که ترکیب نژادی مردم این سرزمین از هزاره سوم تا آغاز هزاره اول پیش از میلاد بدون تغییر بوده است و مردم سراسر این منطقه از دریاچه ارومیه تا بخش علیای دَیاله، از نژاد گوتی و لولوبی بوده‌اند. قوم لولوبی بخش وسیعی از کوه‌ها و کوهپایه‌ها از شمال دیاله گرفته تا دریاچه ارومیه و پیرامون آن مناطق را اشغال کرده بودند که از لحاظ نژادی به احتمال قوی با عیلامی‌ها قرابت داشتند.

به زبان هوریانی یا اورارتویی، لولو به معنی بیگانه و دشمن است و اولین بار «نارام سین»؛ نواده سارگن از شاهان اَکَد (سده 23 قبل از میلاد) در کتیبه مشهورش ضمن شرح پیروزی خود، از لولوبیان نیز نام برده است.

از شاهان معروف قوم لولوبی، «آنو بانی‌نی» (سده 22 قبل از میلاد) بود که سنگ نبشته‌ای از او بر صخره‌ای در سر پل ذهاب استان کرمانشاه هنوز قابل رؤیت است. قلمروی لولوبیان در آذربایجان بر اساس کتیبه‌های آشوری به نام «زاموآ»، جنوب غربی دریاچه ارومیه بوده است. لولوبیان در نیمه هزاره سوم پیش از میلاد، دارای دولتی قوی بوده و جامعه‌ای طبقاتی داشتند. گفته می‌شود که گرجی‌ها از نژاد لولوبی هستند.

در حال حاضر ترکیب جمعیتی این استان را آذری‌ها و کردها تشکیل می‌دهند.

براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 خورشیدی، جمعیت این استان 3080576 نفر بوده است. بر اساس این سرشماری، جمعیت شهرستان‌های استان به شرح زیر می‌باشد:

نام شهرستان

جمعیت شهری

جمعیت روستایی

جمعیت غیرساکن

ارومیه

680228

283510

ـــ

اشنویه

35661

34369

ـــ

بوکان

171773

52855

ـــ

پلدشت

12724

29347

ـــ

پیرانشهر

70722

52917

ـــ

تکاب

44040

34082

ـــ

چالدران

17302

29096

ـــ

چایپاره

23769

19434

ـــ

خوی

226760

127549

ـــ

سردشت

59665

51925

ـــ

سلماس

97060

95531

ـــ

شاهین دژ

48980

42133

ـــ

شوط

23294

29225

ـــ

ماکو

52302

36561

ـــ

مهاباد

148230

67299

ـــ

میاندوآب

135880

124748

ـــ

نقده

84154

37448

ـــ

زبان در استان آذربایجان غربی

 

زبان آذری یا ترکی آذری به زبانی اطلاق می‌شود که امروزه بیشتر سکنه منطقه آذربایجان به آن تکلم می‌کنند. آذری؛ زبان متداول مردم آذربایجان بوده و زبان ترکی با نفوذ تدریجی ترکان سلجوقی در سال 431 هجری قمری در این منطقه رواج یافته است. از آنجا که اقوام کرد نیز در جنوب این استان ساکن هستند، در شهرهایی همچون بوکان، مهاباد و سردشت، زبان کردی رواج دارد.

دین و مذهب در استان آذربایجان غربی

 

بیشتر مردم آذربایجان غربی مسلمان و شیعه اثنی‌عشری هستند. مذهب تشیع در ارومیه و شهرهای شمالی این استان و تسنن در نواحی جنوبی , غرب و شمال غرب  آن متداول است. همچنین سایر اقلیت‌های مذهبی از جمله ارامنه و آسوریان نیز از پیش از اسلام در این منطقه زندگی می‌کنند. در حال حاضر عده‌ای از کلیمیان نیز در آذربایجان غربی ساکن هستند .

ویژگی‌های اقتصادی استان آذربایجان غربی

 

استان آذربایجان غربی به دلیل برخورداری از زمین‌های حاصلخیز و مناطق طبیعی غنی، از مهم‌ترین مناطق کشاورزی و دامپروری ایران است. تولیدات بخش صنعت و معدن 4.5 درصد از صادرات کل کشور را تشکیل می‌دهد. معادن این استان بعد از استان‌های خراسان و سمنان مقام سوم را از نظر تنوع ماده معدنی دارد. در این استان انواع صنایع دستی نیز از رونق زیادی برخوردار است.

کشاورزی: استان آذربایجان غربی یکی از مناطق مستعد کشاورزی در ایران است. با وجود این که این استان 2.6 درصد مساحت کشور را دربر می‌گیرد ولی اراضی کشاورزی آن بیش از 5.6 کل اراضی مزروعی کشور را شامل می‌شود. در این استان بیش از 24 دشت حاصلخیز وجود دارد که در همه بخش‌های استان پراکنده هستند که به همراه رودخانه‌های متعدد، این استان را به یکی از مراکز کشاورزی در کشور تبدیل کرده است. بیشترین سطح زیر کشت اراضی زراعی به اراضی زراعت دیم تعلق دارد که قسمت‌های شمالی و جنوبی و غربی استان را شامل می‌گردد. گندم یکی از محصولات زراعی استراتژیک بوده و جو نیز از محصولات عمده در این استان می‌باشد. سیب، انگور، زردآلو نیز از عمده محصولات باغی در استان هستند که در این میان تولید گندم، کفاف مصرف داخل استان را تضمین می‌نماید.

مزارع گندم در آذربایجان غربی

سایر محصولات زراعی استان عبارتند از سیب زمینی، حبوبات (لوبیا و عدس)، سبزیجات، علوفه (یونجه و شبدر)، دانه‌های روغنی، خشکبار میوه‌جات (بادام و گردو)، چغندرقند و توتون.

استان آذربایجان غربی با دارا بودن آب و هوای ملایم و خاک مناسب، یکی از مناطق مستعد تولید محصولات باغی بوده و نقش اساسی در تولید محصولات باغی دارد. توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد سردخانه‌های مدرن، ایجاد واحدهای بسته‌بندی، نمایانگر اهمیت این بخش در اقتصاد کشاورزی می‌باشد. این استان در تولید سیب و انگور، رتبه اول را در کشور دارد.

پرورش سیب در آذربایجان غربی

باغ های انگور آذربایجان غربی

دامداری و دامپروری: وجود 2.5 هکتار مراتع در استان و مزارع بسیار گسترده کشت علوفه و ضایعات حاصل از فرایند تولید کارگاه‌ها و کارخانجات صنایع تبدیلی کشاروزی (تفاله‌های حاصل از فرایند تولید که ارزش غذایی دامی دارند) نقش مهمی در تولیدات محصولات دامی و طیور و شیلات در استان دارند. دامداری یکی از فعالیت‌های جامعه روستایی و عشایری استان بوده و از نظر دام و دامپروری این استان از مناطق مهم کشور محسوب می‌شود. دامداری و دامپروری منطقه را به دو بخش می‌توان تقسیم کرد:

قسمت‌های جنوبی استان که به دلیل موقعیت طبیعی و وجود منابع طبیعی مناسب تغذیه دام، دامداری و اشتغال در آن به طور عمده به جابجایی و حرکت گله‌ها متکی بوده و میزان تولیدات حاصله، فراتر از مصرف محلی بوده است. بخش‌های دیگر استان نیز در مناطق فاقد مرتع است که تعلیف دام‌ها متکی به چرای روزانه و کشت‌های علوفه‌ای می‌باشد. در مجموع این استان یکی از مناطق عمده تأمین‌کننده مواد پروتئینی و حیوانی کشور می‌باشد. این استان از نظر جمعیت گاومیش در مقام اول، از نظر جمعیت گوسفند در مقام دوم و تعداد گاو بومی و تولید گوشت قرمز در مقام سوم در سطح کشور قرار دارد.

پرورش و نگهداری ماکیان در میان خانواده‌های روستایی استان رایج است که علاوه بر مصرف محلی، سالیانه درصدی از درآمد خانوارها را پرورش طیور تشکیل می‌دهد. از طرفی تعداد زیادی مرغداری‌های صنعتی و نیمه صنعتی در سطح استان وجود دارد که اکثر این مرغداری‌ها در سال‌های اخیر توسعه زیادی داشته‌اند.

زنبورداری: این استان با داشتن منابع سرشار طبیعی و پوشش گیاهی غنی به عنوان یکی از مناطق مستعد و پیشتاز صنعت زنبورداری کشور، از درخشندگی خاصی برخوردار بوده به طوری که در سال 1385 و 1386 خورشیدی، در تولید عسل رتبه اول را در کشور کسب نماید.

صنایع کارخانه‌ای: محصولات صنعتی استان آذربایجان غربی عمدتاً در دسته صنایع مصرفی تولید می‌شوند. سهم گروه صنایع غذایی و آشامیدنی نیز در این صنعت غالب است. این امر همراه با توسعه بخش کشاورزی استان که نهاده‌های اصلی این گروه صنایع را تأمین می‌کند و همچنین نزدیکی به بازارهای خارجی نشان می‌دهد که قابلیت‌ها و امکانات استان برای استقرار و توسعه این گروه از صنایع بسیار گسترده بوده و در طرح آزمایش استان نیز این گروه از صنایع از عملکرد ملی برخوردار شده‌اند. در حال حاضر استان آذربایجان غربی با 9 واحد تولیدی کنسانتره سیب و انگور، مهم‌ترین تولیدکننده در کشور محسوب می‌شود.

صنایع دستی: در استان آذربایجان غربی انواع فرش، گلیم، صنایع چوبی و پارچه‌های دستی تولید می‌شود و علاوه بر آن کارگاه‌های صابون‌سازی نیز در سطح استان فعالیت دارند. از این میان، بافته‌های دستی و صنایع چوبی مانند انواع مجسمه‌‌های حیوانات، وسایل شطرنج، جعبه‌ و میز آرایش بانوان و نقاشی روی چرم دارای شهرت ملی است.

از دیگر صنایع دستی استان آذربایجان غربی می‌توان از جاجیم، سجاده، چادرهای کتانی، جوراب‌های پشمی، گیوه، چاروق، عرقچین، کلاه و دستکش، حصیر، سبد، ظروف سفالی و … نام برد.

صنایع دستی آذربایجان غربی

گیوه از صنایع دستی آذربایجان غربی

صنایع دستی استان آذربایجان غربی

صنایع دستی آذربایجان غربی

سفالگری از صنایع دستی استان آذربایجان غربی

معادن: استان آذربایجان غربی به دلیل وضعیت خاص زمین‌شناختی و تأثیرپذیری از کلیه فازهای کوهزایی که موجب پیدایش تنوع رخساره‌های مختلف گردیده و ذخایر معدنی مختلف و متنوعی اعم از غیرفلزی، فلزی و معدنی را ایجاد نموده‌اند، یکی از قطب‌های معدنی بااهمیت کشور محسوب می‌شود. معادن باارزشی از قبیل انواع سنگ تزئینی، میکا، نمک آبی، نمک سنگی، گچ و آهک، دولومیت، رومیت، سیلیس، تالک، پوزولان، تیتان، فسفات و طلا در این استان شناسایی شده و در حال حاضر انواع مصالح ساختمانی و تزئینی، بخش عمده‌ای از صادرات و نیاز کشور را تأمین می‌کنند.

منابع و پیوندها

ویرایش

«گردآوری شده توسط دپارتمان پژوهش جغرافیایی گروه صنعتی پاکمن»

1- نگاهی به آذربایجان غربی: ایرج افشار سیستانی

2- www.ostan-ag.gov.ir (استانداری آذربایجان غربی)

3- www.mahshar.com

4- www.dadgostary-ag.ir

5- www.irandeserts.com

6- www.galin.blogfa.com

7- www.tabnak.ir

8- www.hamshahrionline.ir

9- www.iransetarehgasht.com

10- www.amar.org.ir

11- www.waco.ir (پورتال سازمان صنایع و معادن استان آذربایجان غربی)

12- www.azarnews.com

13- www.mehremihan.ir

منابع عکس‌ها

www.vefagh.co.ir

www.hamshahrionline.ir

www.jtour.blogfa.com

www.waaj.ir

www.ichto.ir

www.ostan-ag.gov.ir

www.mnkh.blogfa.com

www.ayehayeentezar.com

www.musem.wazchto.ir

www.irinn.ir

www.chychest.blogfa.com

www.vatau.blogfa.com (انجمن علمی دامپزشکی دانشگاه آزاد تبریز)

www.tebyan.net

www.iarc.ifro.ir

www.t-zamani.blogfa.com

منبع :مجله علمی ویکی پی جی


برچسب
برای امتیاز به این نوشته کلیک کنید!
[کل: 0 میانگین: 0]

درباره‌ی تاتاهو

اينجا مياندوآب است. گوشه‌اي از ايران زيباي ما. شهري كه جاري است ميان دورود پرخروش، يكي سمينه نام دارد و ديگري زرينه هر دو با پسوند رود و اما ميان اين دو آب شهري در حركت است با تاريخ و طبيعتي بكر.اينجا مياندوآب است میان دورود جیغاتی وتاتاهو. آگر به اينجا آمدي نرم و آهسته بيا مبادا...

حتما ببینید

سفرنامه چشمه های جوشان باداب سورت

سفرنامه چشمه های جوشان باداب سورت مازندران، ساری   در یک صـبح دلچسـب پائیزی با هـوای ابـری و وزش باد مـلایم سـفر دیـگری را به هـمراه گـروه آغاز میکنیم ، اینبار مقصدمان ” باداب سورت ” واقع در انتهای جنوبی استان مازندران هم مرز استان سمنان می باشد . چنانچه از شواهد پیداست و از گفته ها برمی آید منطقه ای زیبا و بکر و دلنشین است. در میان کوهای سر به فلک کشیده البرز، در دیار سرسبز مازندران آنجائیکه ابر و باد و مه و خورشید در تلاشند تا خرمی و سرزندگی مبهوت کننده ای را نثار دیدگان ما کنند منطقه ای وجود دارد که در آن چشمه های طلایی باداب سورت جا خوش کرده اند. چشمه های پلکانی بی نظیر با قدمتی چندین هزار ساله. باداب سورت چشمه ای است که با همکاری باد و آب شکل گرفته است به نحوی که آب های معدنی با طی طریق کردن و بیرون زدن از اعماق سنگ های سخت زمین توسط باد به این سو و آن سو حرکت می کنند و در مسیر خود توسط پرتوهای داغ خورشید به آسمان می روند و مواد معدنی خود را به سان رسوباتی طبقه طبقه روی هم قرار می دهند و پلکانی آنچنان زیبا بوجود می آورند که آدمی را ساعت ها به نظاره دعوت می کنند. بارش باران شب گذشته لطافت خاصی به هوا داده و بخار

روستای ولیدر و یخچال طبیعی آن

روستای ولیدر و یخچال طبیعی آن روستای ولیدر به عنوان یکی از روستاهای شهرستان طارم دارای ۶۹۲ نفر جمعیت می‌باشد. فاصله این روستا تا زنجان از طریق جاده جدیدی که از سد تهم می‌گذرد، به ۶۰ کیلومتر می‌رسد. برای رفتن به روستای ولیدر باید از دهستان درام گذر کرد و به روستای سرسبز شیت رسید

بهار مبارک اولسون

بهار مبارک اولسون تازا ایلده. سیزه گون کیمی پارلاق، چای کیمی آخارلی حیات آرزولایرام تاتاهو …

معرفی کتاب های مفید برای مطالعه

وزیر آموزش و پرورش با اشاره به اینکه کنکور در دهه سوم تیر برگزار خواهد …

معرفی کتاب هاب کمک آموزشی

وزیر آموزش و پرورش با اشاره به اینکه کنکور در دهه سوم تیر برگزار خواهد …

راهنمای مناسب برای سفر در جنگل

وزیر آموزش و پرورش با اشاره به اینکه کنکور در دهه سوم تیر برگزار خواهد …

با این نکات سلامت خود را حفظ کنید

وزیر آموزش و پرورش با اشاره به اینکه کنکور در دهه سوم تیر برگزار خواهد …

از زندگی خود لذت ببرید

وزیر آموزش و پرورش با اشاره به اینکه کنکور در دهه سوم تیر برگزار خواهد …

شهرهای مناسب برای سفرهای تابستانی

بر اساس مصوبه ستاد تنظیم بازار در تاریخ سی ام فروردین ماه با تغییر مقررات …

طوفانی شدن دریاهای شمالی

بر اساس مصوبه ستاد تنظیم بازار در تاریخ سی ام فروردین ماه  با تغییر مقررات …

دیدگاهتان را بنویسید

در تلگرام منتظر شما هستیم
در کانال تاتاهو عصوء شوید